چالش‌های فراروی ترجمه قرآن

امروز، ترجمه به عنوان یکی از راههای شناخت علوم قرآنی مطرح است.

(اکنون قرن ها از نزول قرآن می گذرد، و خدا را شاکریم که: ) قرآن کریم، تنها کتاب آسمانی بدون تحریف، همچنان روشنایی بخش و هدایتگر جهانیان ـ بویژه مسلمانان ـ است. این دریای بیکران الهی، نقش مهمی در پیشبرد امرو فرهنگی، اخلاقی، اجتماعی و …جامعه ایفا می کند، به شرط این که به نحو شایسته ای از کلام خداوندی فیض برد . بدین منظور باید هر چه بیشتر به مفاهیم و معارف قرآنی شناخت و معرافت پیدا کنیم .

امروز، ترجمه به عنوان یکی از راههای شناخت علوم قرآنی مطرح است .هر چند پیش از این با ترجمه قرآن ، مخالفت هایی صورت می گرفت؛ ولی متاسفانه بیشتر ترجمه های موجود، ما را به هدف و غایتمان نمی رساند؛ زیرا ارتباطی میان نص و مخاطب برقرار نمی کند. بر این اساس، نگارنده بر آن شد که به نارسایی ها و مشکلات موجود و همچنین راهکارهای لازم در زمینه ترجمه قرآن بپردازد.

 

( واژگان کلیدی: ترجمه قران، چالشهای ترجمه قرآن و راهکارهای ترجمه قرآن )

 

ترجمه کتابها و مقاله ها یکی از ابزارهای مفید برای بالا بردن سطح یک زبان در زمینه های علمی ، فرهنگی ، اجتماعی و غیره است که میان جوامع مختلف به منظور رفع نیاز ، ارتباط برقرار می کند . امروزه ترجمه یک ضرورت است و کسی آن را انکار نمی کند ؛ زیرا عامل پیشرفت ملتها شده ، قوه تخیل و تفکر را بازتر و پهنه فرهنگ و زبان را گسترده تر می کند .

ترجمه در پاسخ به نیازهای فرهنگ و زبان خودی است که طی قرون متمادی صاحبان یک فرهنگ ، تشنه مطالب و موضوعات دیگر فرهنگ ها و. زبانها بوده اند . بدین لحاظ ترجمه از با سابقه ترین عوامل ارتباطی میان انسان ها بوده که با ایما و اشاره به منظور تفهیم ناهمزبان شروع و امروز متحول و منظور شده است .

ترجمه ، پل ارتباطی 2 فرهنگ و 2 زبان مختلف و متفاوت است . این پل را نباید ـ به این دلیل که شاید دشمنی از این عبور کند ـ ویران کرد : بلکه باید آن را استحکام بخشید . مگر این که استفاده نادرست از این ابزار ، پیامدهای نامطلوبی برای زبان مقصد در پی داشته باشد . از جمله تاثیر ترجمه های نامطلوب ، انحراف زبان گفتاری و نوشتاری مخاطبان زبان مقصد است . برعکس تاثیر ترجمه خوب به اندازه تالیف و نگارش است . بدین سبب برخی آن را از تالیف هم سخت تر دانسته اند .

دکتر اسعد مظفر الدین ، پیرامون نقش ترجمه می گوید : “ ترجمه نقش مهمی در تحول و تطور فرهنگی انسان ها ایفا می کند . از طریق ترجمه مردم هر کشور با زندگی ، تاریخ ، تمدن ، فرهنگ و دستاوردهای دیگر کشورها در زمینه های گوناگون آشنا می شوند .

ترجمه خوب ـ بویژه از زبان عربی به فارسی ـ مبانی و اصولی دارد که مترجم باید به آنها پایبند و متعهد باشد . متاسفانه عده ای هیچ گونه آشنایی با این مبانی و اصول ندارند . تنها به منظور کنجکاوی ، علاقه ، حرفه قرار دادن و عواملی دیگر به ترجمه روی می آورند . نگارنده خودرا کارشناس مسائل ترجمه نمی داند ؛ ولی معتقد است برای ایین که ترجمه متون ـ بویژه مذهبی ـ بدرستی انجام شود باید ویژگی های مهمی علاوه بر شرایط عام ترجمه ، همچون تخصص در صرف و نحو ، بلاغت و فقه اللغه را داشته باشد . برخی حتی “مراحل ابتدایی ترجمه ” را نمی دانند ؛ ولی به شکل تجربی متون را ترجمه میی کنند . کار ترجمه ، همچون کار علمی ، ادبی ، هنری و غیره است . ترجمه ، فن است . ترجمه ،هنر است که مترجم همچون یک هنرپیشه بایید نقش خود را به خوبی انجام و از خود تصویر موفقی ارائه دهد ؛ البته در این راه به مشکلاتی بر می خورد که بنا داریم در این مقاله ضمن اشاره به مشکلات و نارسایی های سر راه ترجمه متون ـ بویژه قرآن کریم ـ راهکارهای آن را نیز از تمامی جوانب و جهات بررسی کنیم ؛ زیرا فلسفه وجودی ترجمه ، ارتباط میان مردم کشورهاست . آیا ترجمه های موجود قرآن کریم ، توانسته است میان زبان وحی و مخاطبان فارسی زبان ارتباط برقرار کند یا خیر ؟

 

نارسایی ها و مشکلات

ترجمه صحیح متون مذهبی ـ بویژه قرآن کریم ـ نقش مهمی در پیشبرد امور فرهنگی ، اخلاقی ، اجتماعی و غیره دارد ؛ ولی در ابتدا این پرسش مطرح است که آیا ترجمه قرآن مجید به زبانهای بیگانه ضرورت دارد یا خیر ؟ در پاسخ باید گفت : یکی از مشکلات مترجمان قران کریم که در ابتدا با آن روبه رو می شوند ، جواز یا عدم جواز ترجمه است .

هر چند از دیرباز بزرگان و علمای اسلام درباره ترجمه قرآن ،نظر و فتوای خود را اعلام کرده اند ؛ ولی به یک نظر واقعی در مورد جواز یا عدم جواز آن نرسیده اند . برخی معتقدند که قرآن کریم وحی الهی است و از نظر لفظ و معنی معجزه محسوب می شود . پس چگونه ممکن است وحی الهی به دست بشر ترجمه شود ! عدم امکان ترجمه برابر با اصل قرآن کریم ، برخی را بر آن داشته که ترجمه را ـ به هر شکلی باشد ـ امری ناپسند تلقی کنند و به مخالفت با آن برخیزند . این گروه بر دلایل زیر تاکید می کنند :

1. قرآن معجزه است ، بنابرایین ترجمه ناشدنی است .
2. ترجمه حرفی قرآن ، امکان پذیر نیست .
3. قرآن جاذبه ، زیبایی ، لذت و تاثیر روحی و معنوی اش را از دست می دهد .
4. به هنگام ترجمه ، برخی واژگان تفسیر می شوند .

برخی دیگر بر این نظرند که اگر ما به خواسته بیگانگان در مورد ترجمه قرآن پاسخ ندهیم ، شرق شناسان ، خودشان به این کار اقدام خواهند کرد. از آنجا که گاهی در ورای ترجمه ، قصد و غرضی خاص دارند و با خلوص و پاکی وارد عمل نمی شوند ، در نتیجه اهداف شوم خود را عملی خواهند کرد .

در سال 1936 میلادی میان طرفداران و مخالفان ترجمه قرآن ،جدالی سخت در گرفت تا این که “ الازهر ” رسما دستور ترجمه قرآن را صادر نمود و فرض کرد که برای زدودن اشتباه های ترجمه های موجود و آشکار شدن معانی قرآن به صورت پالوده و بی اشتباه در زبانهای زنده دنیا بسرعت اقدام کنند . علاوه بر آن ، ترجمه صحیح قرآن تاثیری بسزا در نشر هدایت اسلامی در میان ملل غیر مسلمان نیز دارد .

همان وطر که اشاره شد ترجمه متون مقدس ـ بویژه قرآن کریم ـ پیچیدگی خاصی دارد ، لذا برخی بر این اعتقادند که متون مذهبی بسان گلی است که به هنگام جابه جایی از رستنگاهش ، ممکن است پژمرده ( خشک ) شود یا بوی خوش خود را از دست بدهد . از نقطه نظر ترجمه ، یک حقیقت غیر قابل انکار در مورد قرآن وجود دارد و آن این که هیچ ترجمه ای از قرآن در هیچ زبانیی نمی تواند جای خود قرآن را که عین کلام الهی است ، بگیرد .

بسیاری از آنها که قران را به زبان انگلیسی ترجمه کرده اند در مقدمه ترجمه خود آشکارا به بی بضاعتی خویش در برابر شکوه و عظمت قرآن اعتراف کرده اند و آن را از شدت عظمت و پر معنا بودن ، غیر قابل ترجمه ( کما هو حقه‌) دانسته اند .

در اینجا شایسته است یادآور شویم که هر چند شناخت و معرفت قرآن کریم ، کاری بسیار مشکل و سخت به نظر می رسد و امکان اشتباه مترجم می رود ؛ ولی مسلمانان غیر عرب و حتی غیر مسلمانان چه باید بکنند ؟

با توجه به مراجعه به منابع و مراجع مختلف عربی و فارسی و با علم به این که سبک قرآنی بی نظیر و منحصر به فرد است ، به نظر می رسد ترجمه قرآن کریم یک ضرورت اجتناب ناپذیر است ؛ اما باید شرایط لازم را داشت که در بخش بعدی مقاله به آنها اشاره خواهد شد.

متون دینی اسلامی به دلیل و حیاتی بودن و نیز سروکار داشتن با دین و عقاید مردم حساسیت ویژه ای دارد ؛ زیرا نمودار روشن و صادقی از سیر اندیشه ها ، احساسات و عواطف مسلمانان است و از نظر روانی پیوند عمیقی با طبیعت و فطرت مردم دارد . با توجه به این اوصاف ، مترجم چگونه میتواند در خواننده همان احساسی را به وجود آورد که خواننده متن اصلی با تمام وجود آن را درک و احساس می کند ؟

دیگر این که ویژگی نص و ترس از اشتباه ، زیادت و نقصان در متون مقدس سبب شده است که بیشتر مترجمان با پایبندی با الفاظ ، ترجمه ای گنگ و غیر روان از قرآن و دیگر متون مذهبی ارائه دهند . تقید بیش از اندازه به اصل واژه ها ، چجه بسا مترجمان با تجربه و کارآزموده را نیز از ورود به حوزه متون مقدس باز داشته است ؛ زیرا آنان می خواهند ترجمه شان به زبان امروزی باشد ؛ ولی پایبندی به واژه های متن ، این اجازه را به آنان نمی دهد که به ترجمه مطلوب خود دست یابند.

تفاوت فرهنگ ها در زبان مبدا با مقصد و نیز عصر پیدایش متون مقدس با عصر ترجمه از دیگر مشکلات ترجمه متون دینی است . مفاهیم متون دینی ممکن است از نظر فرهنگی ناهمگونی وسیعی با فرهنگ زبان مقصد داشته باشند . از این رو ممکن است مترجم را در یافتن معادل در زبان مقصد برای این گونه مفاهیم دچار مشکل کند . در این زمینه می توان به نمونه های فراوانی اشاره کرد که در ترجمه انجیل به زبانهایی که فرهنگی بسیار متفاوت با فرهنگ غربی دارند ، پیش آمده است . حتی برخی از کتابهای مقدس ، مانند تورات ، متن اولیه و زبان اصلی خود را از دست داده اند . همین امر چه بسا باعث تحریف بسیاری از مفاهیم و احکام آنها شده است . قرآن کریم این مزیت را دراد که متن اولیه به زبان اصلی بی کم و کاست حفظ شده است .

مساله اینحجاست ـ با توجه به موارد مذکور ـ که مترجم ، به ترجمه ارتباطی دست بزند یا ترجمه معنایی ؟ اگر اولی را مدنظر قرار دهد ، ترس از اشتباه و مجازات چه می شود ؟ اگر دومی را در نظر داشته باشد با جذب و کشش خواننده خود چه می کند ؟ زیرا همان طور که دیده می شود . بسیاری از مراجعه کنندگان از ترجمه های موجود اظهار نارضایتی و ناخشنودی می کنند !

بگو که اگر انس و جن ، برای آوردن مانند این قرآن گرد هم آیند هر چند از یکدیگر پشتیبانی کنند ( نمی توانند ) مانندش را بیاورند ( اسراء : 88 )

از نقطه نظر ترجمه ، یک حقیقت غیر قابل انکار در مورد قرآن وجود دارد و آن این که هیچ ترجمه ای از قرآن در هیچ زبانی نمی تواند جای خود قرآن را بگیرد.

منبع:

http://www.bashgah.net